ਕਿਹੜਾ ਸੁਹੋਤਰ? ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪਾਤਰ
ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਨਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦੇਣਾ ਸੌਖਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸੁਹੋਤਰ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਿੱਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਪੜ੍ਹੋ
ਕਿਸਾਰੀ ਮੋਹਨ ਗਾਂਗੁਲੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਪਰਵ ਦੇ ਭਾਗ 95 ਵਿੱਚ ਸੁਹੋਤਰ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਭਰਤ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਪਾਂਡਵ ਸਹਿਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਲੇਖ ਇਸੇ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਨਾਂ ਹਰ ਸੁਹੋਤਰ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪਹਿਲਾ ਸੁਹੋਤਰ: ਭੂਮਨਯੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ
ਭਾਗ 95 ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਯੰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ ਤੋਂ ਭਰਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭੂਮਨਯੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਿਜਯਾ ਨੂੰ ਦਸ਼ਾਰਹ ਦੀ ਧੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਹੋਤਰ ਹੈ। ਸੁਹੋਤਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਦੀ ਧੀ ਸੁਵਰਣਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਛੋਟੀ ਲੜੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: ਭਰਤ → ਭੂਮਨਯੂ → ਸੁਹੋਤਰ → ਹਸਤੀ।
ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਥਾਂ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਹੋਤਰ ਕੁਰੂਆਂ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵੰਸ਼-ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪਹਿਲਾਂ। ਹਸਤੀ ਨਾਲ ਨਗਰ ਦਾ ਨਾਂ ਜੁੜਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੂਚੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਥਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਦੂਜਾ ਸੁਹੋਤਰ: ਸਹਿਦੇਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ
ਇਸੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਕਥਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਹਿਦੇਵ ਦਾ ਵਿਆਹ ਵਿਜਯਾ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਜਯਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਮਦਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਿਉਤੀਮਾਨ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸੁਹੋਤਰ ਹੈ।
ਪਛਾਣ ਲਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ: ਸਹਿਦੇਵ + ਦਿਉਤੀਮਾਨ ਦੀ ਧੀ ਵਿਜਯਾ → ਸੁਹੋਤਰ।
ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਲਝਣ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਭਾਗ 95 ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਸੁਹੋਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਜਯਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਇਕੱਲਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਪਹਿਲੀ ਵਿਜਯਾ ਦਾ ਸਬੰਧ ਦਸ਼ਾਰਹ ਅਤੇ ਭੂਮਨਯੂ ਨਾਲ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਦਾ ਦਿਉਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਹਿਦੇਵ ਨਾਲ। ਇਹ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਪਛਾਣਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਤੋਂ ਸਹਿਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤਕਰਮਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੁਹੋਤਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਕਰਮਾ ਵੱਖਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵੱਖਰੇ ਇੰਦਰਾਜ਼ ਹਨ। “ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ” ਦੀ ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਸੂਚੀ ਜੇ ਹਰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਗੁੰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵੰਸ਼-ਚਿੱਤਰ ਨਾਲ ਭਾਗ ਨੰਬਰ ਕਿਉਂ ਲਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਗ 94 ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਵੰਸ਼-ਲੜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਭੂਮਨਯੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਪੁਸ਼ਕਰਿਣੀ ਹੈ। ਸੁਹੋਤਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਐਕਸ਼ਾਕੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਮੀਢ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਗ 95 ਵਿੱਚ ਇਸ ਥਾਂ ਸੁਵਰਣਾ ਅਤੇ ਹਸਤੀ ਵਾਲੀ ਲੜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਪਾਠਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜੋੜ ਦੇਣ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰ ਸਾਫ਼ ਤਾਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਲੜੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਚੰਗੇ ਖੋਜ-ਨੋਟ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਵੇਂ ਵੇਰਵੇ ਵੱਖਰੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਤੁਲਨਾ ਗਾਂਗੁਲੀ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਦੋ ਲਗਾਤਾਰ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲੜੀ ਵੱਖਰੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕੋ ਨਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ
ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਨਾਂ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੰਸ਼-ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਗੱਲਾਂ ਲਿਖੋ: ਨਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਲਿਖਤ; ਮਾਪੇ ਜਾਂ ਜੀਵਨ-ਸਾਥੀ; ਪਛਾਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਪੁੱਤਰ, ਧੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ; ਹਵਾਲੇ ਦਾ ਭਾਗ ਜਾਂ ਰਿਕਾਰਡ; ਅਤੇ ਬਚੀ ਹੋਈ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ।
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ “ਸੁਹੋਤਰ, ਭੂਮਨਯੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਹਸਤੀ ਦਾ ਪਿਤਾ; ਆਦਿ ਪਰਵ 95” ਲਿਖਣਾ ਸਿਰਫ਼ “ਸੁਹੋਤਰ” ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਸੁਹੋਤਰ, ਸਹਿਦੇਵ ਅਤੇ ਵਿਜਯਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ; ਆਦਿ ਪਰਵ 95” ਲਿਖਣ ਨਾਲ ਦੂਜੀ ਪਛਾਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦਾਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਵੀ ਇਹ ਆਦਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਦੁਹਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਨਾਂ ਹੋਰ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਇੰਦਰਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ
ਯਯਾਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਦਲੀਲ ਵੇਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਧਿਆਨ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਪਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ’ਤੇ ਹੈ: ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕੋ ਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਣਾ। ਦੋਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਰੁਕ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਚਿੱਤਰ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਪ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਬਾਰੇ ਨੋਟ
ਗਾਂਗੁਲੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਆਦਿ ਪਰਵ, ਭਾਗ 95: ਦੋਵੇਂ ਸੁਹੋਤਰ ਅਤੇ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ
ਗਾਂਗੁਲੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਆਦਿ ਪਰਵ, ਭਾਗ 94: ਪੁਰਾਣੀ ਲੜੀ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਹਵਾਲਾ
ਸਰੋਤ-ਨੋਟ: ਇਹ ਮੌਲਿਕ ਟਿੱਪਣੀ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਜਨਤਕ ਡੋਮੇਨ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਗਾਂਗੁਲੀ ਅਨੁਵਾਦ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਮੂਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਵਾਲੇ ਉੱਪਰ ਜੁੜੇ ਹਨ।
ਪੁਰੂ ਨੂੰ ਯਯਾਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਿਉਂ ਮਿਲਿਆ? · ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖ
Read in English · ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋ · हिंदी में पढ़ें