ਪੁਰੂ ਨੂੰ ਯਯਾਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਿਉਂ ਮਿਲਿਆ?

ਰਾਜ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੀ ਯਯਾਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੂ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇੱਕ ਅਸਾਧਾਰਨ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਉਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੀ ਕਿ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਅਗਲਾ ਨਾਮ ਕਿਸ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਮਾਪਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਤੈਅ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ।

ਇੱਕ ਦਾਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਹੈ

ਸਰਾਪ ਕਾਰਨ ਬੁੱਢੇ ਹੋਏ ਯਯਾਤੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੁਢਾਪਾ ਲੈ ਲੈਣ। ਯਦੁ ਬੁੱਢੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੱਸਦਿਆਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਰੂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ ਵਾਅਦਾ ਨਹੀਂ: ਪੁਰੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਕੀਮਤ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। [1]

ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਮਿਲੀ ਜਵਾਨੀ ਵੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾਉਂਦੀ

ਕਥਾ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਬੀਤਣ ਮਗਰੋਂ ਯਯਾਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁੱਖ ਭੋਗਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਟੀ। ਉਹ ਪੁਰੂ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਵਾਪਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਵੀ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। [2]

ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਸਫਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਯਯਾਤੀ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਸ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਿਆਗ ਵੱਲ ਕਦਮ ਇਸ ਸਮਝ ਤੋਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।

ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ

ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਬਿਨਾਂ ਇਤਰਾਜ਼ ਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਯਦੁ, ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੁਰੂ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਯਯਾਤੀ ਪੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦਾ ਤਰਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਰੂ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। [2]

ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਕਾਵਿ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਲਕੀਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਮਾਪਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ, ਸਭ ਕਥਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਪਾਠਕ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਵੀ ਪੁੱਛ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰਾਜੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਾਲ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ: ਕੀ ਅਜਿਹੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ?

ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਨਾ ਗੁਆਉਣਾ

ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਇਸ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੱਕ ਸਮੇਟ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਔਖੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਗੰਗੂਲੀ ਦੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।

ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਹੋਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੁਰਖਿਆਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਨੇ Mrig ਦੇ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। Sun and Moon: One Tree, Many Names ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਗੈਰ-ਗਲਪੀ ਲਿਖਤ ਰਾਹੀਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ; Mrig ਗਲਪ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਅਤੀਤ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਨੋਟ

[1] Adi Parva, section 84
[2] Adi Parva, section 85

ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਸਾਰੀ ਮੋਹਨ ਗੰਗੂਲੀ ਦੇ ਜਨਤਕ ਡੋਮੇਨ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਉਸੇ ਸੰਸਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਵਿਆਖਿਆ ਲੇਖਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਤ ਹੈ।

Read in English · ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋ · हिंदी में पढ़ें